पुणे : जिल्ह्यातील ऊस पट्ट्यांमध्ये वाढत चाललेला मानव-बिबट्या संघर्ष रोखण्यासाठी जुन्नर वनविभागाने शिरूर तालुक्यातील पिंपरखेड आणि जांबुत गावात दोन कृत्रिम बुद्धिमत्ता किंवा एआय-आधारित मॉनिटरिंग युनिट आणि आठ ध्वनी-आधारित इशारा यंत्रणा बसविल्या आहेत. गेल्या आठवड्यात बिबट्याच्या हल्ल्यात 11 वर्षीय शालेय विद्यार्थी रोहन विलास बोंबे यांच्यासह तीन गावकऱ्यांच्या मृत्यूनंतर हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. गेल्या दोन दिवसांत पूर्ण झालेल्या नवीन स्थापना, विभागाच्या या भागात अशा प्रकारच्या AI-सहाय्यित प्रतिबंधक यंत्रणा प्रथमच तैनात केल्या गेल्या आहेत. अधिका-यांना आशा आहे की या उपक्रमामुळे पुढील जीवितहानी टाळता येईल आणि बिबट्याच्या चकमकीच्या धोक्यात जगणाऱ्या ग्रामस्थांमधील भीती कमी होईल. “या यंत्रणा आता पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्या आहेत. ग्राउंड रिपोर्ट्स आणि बिबट्याच्या हालचालींच्या नमुन्यांच्या आधारे, आम्ही ज्या वस्त्यांमध्ये आणि आजूबाजूला बिबट्यांचा प्रवेश होण्याची शक्यता असते अशा ठिकाणांची निवड केली आहे. यंत्रणांची चाचणी घेण्यात आली आहे आणि ती प्रभावीपणे काम करत आहेत,” जुन्नर विभागाच्या सहाय्यक वनसंरक्षक स्मिता राजहंस यांनी सांगितले. AI-आधारित युनिट्स मोशन आणि इन्फ्रारेड सेन्सर वापरून 50m त्रिज्येत बिबट्या शोधण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत. प्राण्याच्या उपस्थितीची पुष्टी झाल्यावर, रहिवाशांना सावध करण्यासाठी आणि प्राण्याला घाबरवण्यासाठी सिस्टम स्वयंचलितपणे एक मोठा अलार्म ट्रिगर करते. याला पूरक, आठ ध्वनी-आधारित ॲलर्ट सिस्टीम प्रत्येक 30 मिनिटांनी सिम्युलेटेड फटाके आणि त्रासदायक कॉल यांसारखे विविध आवाज उत्सर्जित करतात, ज्यामुळे एक अप्रत्याशित ध्वनी नमुना तयार होतो ज्यामुळे बिबट्या मानवी क्षेत्राजवळ येण्यापासून परावृत्त होतात. “या प्रणालींची चाचणी घेतल्या गेलेल्या इतर ठिकाणांवरील प्रारंभिक फील्ड प्रतिसाद दर्शवितात की बिबट्या आवाज ऐकल्यानंतर दूर राहतात. आम्ही आशावादी आहोत की इथेही असेच परिणाम दिसून येतील. गावकरी मुक्तपणे आणि सुरक्षितपणे फिरू शकतील याची खात्री करणे हे आमचे सर्वोच्च प्राधान्य आहे, विशेषत: पहाटे आणि संध्याकाळी उशिरा, ”राजहंस पुढे म्हणाले. बिबट्या पकडण्यासाठी आणि संघर्ष क्षेत्रातून त्यांचे स्थलांतर करण्यासाठी वन विभागाच्या एका गहन, बहुआयामी ऑपरेशनचा एक भाग म्हणून ही स्थापना करण्यात आली आहे. गेल्या 10 दिवसांत 20 हून अधिक पिंजऱ्यांचा वापर करून 12 बिबट्या जेरबंद करण्यात आले आणि विशेष शांतता पथके चोवीस तास तैनात करण्यात आली. पुढील पंधरवड्यात तत्काळ परिसर “बिबट्यामुक्त” करण्याचे त्यांचे लक्ष्य असल्याचे अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे. तथापि, तज्ञ चेतावणी देतात की परिस्थिती गुंतागुंतीची आहे आणि केवळ तंत्रज्ञान चिरस्थायी उपाय देऊ शकत नाही. ते म्हणतात, बिबट्या हे अत्यंत अनुकूल शिकारी आहेत जे त्यांच्या वातावरणातील बदलांशी त्वरीत जुळवून घेण्यास सक्षम आहेत. “ऊस तोडणी जोरात सुरू असताना, बिबट्याची लक्षणीय हालचाल होईल. हे प्राणी दिवसा निवारा म्हणून उंच पिकांचा वापर करतात. जरी आम्ही काही पकडले तरी, नवीन बिबट्या काही दिवसांतच रिकामे प्रदेश व्यापतील,” असे या प्रदेशाच्या पर्यावरणाशी परिचित असलेल्या वरिष्ठ वन अधिकाऱ्याने सांगितले. घोड आणि कुकडी नद्यांमधला सुपीक भाग असलेल्या बेट भाग क्षेत्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जवळपास 10 गावांमध्ये सध्या 50 हून अधिक बिबट्या वास्तव्यास असल्याचा वन सूत्रांचा अंदाज आहे. दाट उसाचे शेत, मुबलक शिकार आणि पाण्याची सान्निध्य या क्षेत्राला बिबट्याचा आदर्श निवासस्थान बनवते. अधिकारी एआय आणि अलर्ट तंत्रज्ञानावर काही प्रमाणात आराम मिळवण्यासाठी बँकिंग करत असताना, गावकरी सावध राहतात. अनेकांनी चांगले कुंपण, रात्रीची गस्त, पीक व पशुधनाच्या नुकसानीची भरपाई यांसारख्या कायमस्वरूपी उपायांची मागणी केली आहे. “केवळ माणसांचेच नव्हे तर आपल्या पशुधनाचे काय रक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जर आपण त्यांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन केले तरच या प्रणाली इच्छित परिणाम देतील. परंतु सर्व निर्बंधांचे पालन करणे आणि ते गावकऱ्यांवर लादणे कठीण आहे. मैदानावर हे आमच्यासाठी आव्हानात्मक असणार आहे,” असे पिंपरखेड गावचे सरपंच नरेंद्र ढोमे यांनी सांगितले. शेजारच्या जांबुत गावातील कार्यकर्ते आणि ग्रामस्थ किरण गजरे म्हणाले, “हल्ल्यांपूर्वी वन अधिकाऱ्यांनी या सर्व उपाययोजना अंमलात आणायला हव्या होत्या. त्यामुळे तीन गावकऱ्यांचे प्राण वाचले असते. आमच्या अंदाजानुसार, या भागातील १० गावांमध्ये बिबट्याची संख्या जास्त आहे.”
