पुणे : या वर्षी लांबलेल्या पावसामुळे हिवाळ्यात महाराष्ट्रात येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांच्या संख्येत घट होण्याची शक्यता पक्षीतज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. राज्यभरातील अनेक पाणथळ जागा आणि जलाशय अजूनही पाण्याने भरलेले आहेत कारण पावसाच्या विलंबाने माघार घेतल्याने पक्ष्यांसाठी विश्रांती आणि आहार घेण्यासाठी योग्य निवासस्थान कमी राहिले आहे.दर हिवाळ्यात, थंड प्रदेशातून हजारो स्थलांतरित पक्षी महाराष्ट्रातील पाणथळ प्रदेश आणि उजनी धरण, जायकवाडी, भिगवण आणि ठाणे खाडी यांसारख्या पाणथळ प्रदेशात जातात. फ्लेमिंगो, बार-हेडेड गीज, पिंटेल आणि सँडपायपर्स यांसारख्या प्रजाती ऑक्टोबर आणि फेब्रुवारी दरम्यान येतात, ज्यामुळे या भागांना समृद्ध पक्षी स्थळ बनते. हे स्थलांतरित अभ्यागत निसर्ग प्रेमींसाठी केवळ एक देखावाच नाहीत तर पाणथळ प्रदेशाच्या आरोग्याचे महत्त्वपूर्ण सूचक देखील आहेत.“आम्ही डिसेंबरमध्ये उजनीमध्ये वार्षिक पक्षीगणना आयोजित करण्याचे ठरवले होते. परंतु आतापर्यंत आम्हाला फारच कमी पक्षी दिसले. पाणपक्ष्यांना खाण्यासाठी आणि विश्रांतीसाठी किनाऱ्यावरील भागाची गरज असल्याने पाण्याची पातळी कमी झाल्याने पक्ष्यांची संख्या वाढण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आम्ही पक्षीगणना एक महिना उशीर करण्याचा निर्णय घेतला,” असे जयंत कुलकर्णी, पुणे वन्यजीव संशोधन संस्थेचे संचालक आणि वन्यजीव संशोधन संस्थेचे संचालक म्हणाले.स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी हिवाळा हा महत्त्वाचा काळ आहे, विशेषतः मध्य आणि दक्षिण महाराष्ट्रात, पश्चिम घाटाच्या जंगलांसह. या हंगामात, नाशिकमधील नांदूरमधमेश्वर आणि पुण्याजवळील भिगवण ही अनेक नवीन स्थलांतरित पक्ष्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी प्रमुख ठिकाणे आहेत.शहर-आधारित संरक्षक आशिष काळे म्हणाले, “सध्याच्या पावसाळ्याच्या नमुन्यांमुळे जलाशये आणि दलदलीचा प्रदेश विलक्षण ओला झाला आहे, ज्यामुळे पक्ष्यांना पारंपारिक अधिवासात एकत्र येण्याऐवजी अनेक जलस्रोतांवर विखुरण्यास भाग पाडले जाते.”तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, महाराष्ट्रातील पाणथळ प्रदेश हिवाळ्यातील प्रमुख ठिकाणे म्हणून पुन्हा आपला दर्जा प्राप्त करतात की नाही हे ठरवण्यासाठी येणारे आठवडे महत्त्वपूर्ण ठरतील. तूर्तास, राज्यभरातील पक्षीनिरीक्षक आपली दुर्बीण तयार ठेवत आहेत, आशेने आकाश पुन्हा एकदा पंखांनी भरेल.“आम्ही महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये दोन प्रकल्पांवर काम करत आहोत आणि आमच्या निरीक्षणावरून असे दिसून आले आहे की काही स्थलांतरित पक्षी गुजरातच्या काही भागात येऊ लागले आहेत. दीर्घकाळापर्यंत मान्सूनचा स्थलांतरावर कसा परिणाम झाला हे पाहणे मनोरंजक असेल, परंतु प्रत्यक्षात परिणाम जानेवारीपर्यंतच लक्षात येऊ शकतात,” असे सोसायटी फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचरचे कार्यकारी संचालक गिरीश जठार म्हणाले.भिगवणमध्ये दर हिवाळ्यात पक्ष्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणारे शहरस्थित पक्षीशास्त्रज्ञ आणि पक्षीनिरीक्षक निखिल देशमुख म्हणाले की, आतापर्यंतचा हंगाम असामान्य दिसत आहे. “सामान्यत: नोव्हेंबरच्या सुरुवातीस, आम्हाला बदकांचे आणि फ्लेमिंगोचे कळप दिसतात, परंतु या वर्षी तुरळक दृश्ये दिसत आहेत. लँडस्केप वेगळे दिसते कारण नेहमीच्या उथळ पॅचेस आता पाण्याने खोल आहेत,” तो म्हणाला.आणखी एक पक्षी संशोधक, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातील मीनल जोशी यांनी सांगितले की, या पॅटर्नवरून असे देखील सूचित होऊ शकते की पक्षी बदलत्या पर्यावरणीय संकेतांशी जुळवून घेत आहेत. “विस्तारित पाऊस आणि बदलते मान्सूनचे चक्र केवळ त्यांच्या आगमनाच्या वेळेवरच नाही तर त्यांच्या खाद्य आणि प्रजनन स्थळांवरही परिणाम करतात. काही प्रजातींनी पश्चिम भारतात स्थलांतर करण्यास विलंब केला असेल किंवा पर्यायी जागा निवडल्या असतील,” ती म्हणाली.
