प्रस्तावित बदलांनुसार, 8 लाखांपेक्षा जास्त वार्षिक उत्पन्न असलेल्या कुटुंबातील विद्यार्थी यापुढे पात्र राहणार नाहीत. सध्या, ही योजना एसएससी (दहावी) विद्यार्थ्यांना रु. 15,000 आणि सरकारी आणि खाजगी दोन्ही शाळांमधील HSC (इयत्ता बारावी) विद्यार्थ्यांना त्यांच्या उच्च शिक्षणासाठी रु. 25,000 प्रदान करते. “लाभार्थींच्या वाढत्या संख्येमुळे नागरी तिजोरीवर मोठा आर्थिक भार पडला आहे. आम्ही असे निरीक्षण केले की श्रीमंत पार्श्वभूमीतील अनेक विद्यार्थी या शिष्यवृत्तीचा लाभ घेत आहेत आणि काही प्रकरणांमध्ये, निधी त्यांच्या शैक्षणिक हेतूंसाठी वापरला जात नव्हता. त्यामुळे आम्ही हे निर्बंध लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे, असे पुणे महापालिकेच्या (पीएमसी) वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले. पीएमसीच्या आकडेवारीनुसार, 2008-09 मध्ये लाभार्थ्यांची संख्या अंदाजे 3,500 वरून गेल्या वर्षी सुमारे 10,000 वर पोहोचली आहे. पात्र होण्यासाठी, विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या बोर्ड परीक्षेत किमान 80% गुण मिळवणे आवश्यक आहे. भारतरत्न मौलाना अबुल कलाम आझाद (एसएससीसाठी) आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे (एचएससीसाठी) यांच्या नावावर पुरस्कारांची नावे आहेत, ज्यात दरवर्षी बजेटमध्ये तरतूद केली जाते. सर्वसाधारण पात्रता 80% राहिली असताना, PMC ने पूर्वी दृष्टिहीन विद्यार्थ्यांसाठी आवश्यकता शिथिल केल्या होत्या. पूर्वीची 65% किमान गुणांची अट वगळण्यात आली होती आणि आता परीक्षा उत्तीर्ण होणारा कोणताही दृष्टिहीन विद्यार्थी लाभासाठी पात्र आहे. दस्तऐवज पडताळणीनंतर डिसेंबर आणि जानेवारीमध्ये निधी वितरीत करून अर्जाची प्रक्रिया सामान्यत: सप्टेंबरमध्ये सुरू होते. पीएमसीच्या समाजकल्याण विभागाच्या प्रमुख आशा राऊत म्हणाल्या, “उत्पन्नाची मर्यादा लागू करण्याच्या प्रस्तावाला स्थायी समितीने मंजुरी दिली आहे. पूर्वी उत्पन्नाची मर्यादा नव्हती. सर्व पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांना पुढील अभ्यासासाठी प्रोत्साहित करणे आणि त्यांना आवश्यक उपकरणे आणि साहित्य खरेदी करण्यात मदत करणे हे आमचे ध्येय आहे.” कार्यकर्त्यांनी उत्पन्नाच्या मर्यादेचे स्वागत केले असताना, त्यांनी योजनेच्या “राजकारण” विरोधात इशारा दिला. नागरिकांच्या गट सुराज्य संघर्ष समितीचे विजय कुंभार यांनी नमूद केले की, करदात्यांकडून निधी येत असला तरी अनेक राजकारणी वैयक्तिक श्रेय घेण्याचा प्रयत्न करतात. “या शिष्यवृत्तींना सार्वजनिक पैशातून निधी दिला जातो, तरीही अनेक राजकारणी ते किंवा त्यांचे पक्ष मदत देत असल्याचं भासवण्यासाठी भव्य सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित करतात. नागरी अधिकाऱ्यांनी अशा कार्यक्रमांना आळा घातला पाहिजे आणि विद्यार्थ्यांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे,” कुंभार म्हणाले.
