नवी दिल्ली:
शुक्रवारी सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश डीवाय चंद्रचूड यांचा शेवटचा कामकाजाचा दिवस होता. न्यायमूर्ती डीवाय चंद्रचूड रविवारी 10 नोव्हेंबर रोजी CJI पदावरून निवृत्त होणार आहेत. त्यांच्या जागी न्यायमूर्ती संजीव खन्ना हे सर्वोच्च न्यायालयाचे नवे सरन्यायाधीश असतील. अखेरचे शब्द बोलून सरन्यायाधीश डीवाय चंद्रचूड शुक्रवारी कोर्टातून बाहेर पडले. तो म्हणाला, “जर मी कोर्टात कधी कोणाला दुखावले असेल तर त्याबद्दल मला माफ करा. मिचमी दुक्कडम, कारण कोर्टात माझ्या मनात अशी भावना कधीच आली नाही.”
CJI चंद्रचूड यांनी ‘मिछमी दुक्कडम’ हा शब्दप्रयोग वापरला. याचा अर्थ- “जे काही वाईट केले आहे, ते व्यर्थ जावो.” हा एक प्राचीन भारतीय प्राकृत भाषेतील वाक्प्रचार आहे. त्याचा संस्कृतमध्ये अनुवाद आहे – “मिथ्य मे दुष्कृतम्.” हा वाक्प्रचार जैन धर्मात अनेक प्रसंगी वापरला जातो.
न्यायमूर्ती संजीव खन्ना हे सध्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सर्वात ज्येष्ठ न्यायाधीश आहेत. न्यायमूर्ती खन्ना हे भारताचे ५१ वे सरन्यायाधीश असतील. न्यायमूर्ती खन्ना हे सोमवार, ११ नोव्हेंबर रोजी पदभार स्वीकारतील.
सरन्यायाधीशांनी त्यांच्या निरोपासाठी आयोजित समारंभीय खंडपीठातून बार सदस्यांना सांगितले. “उद्यापासून मी असा न्याय करू शकणार नाही, पण मी समाधानी आहे. माझ्यानंतर सोमवारपासून ही जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी येणार आहेत, न्यायमूर्ती संजीव खन्ना यांना बराच अनुभव आहे. तो सक्षम आणि प्रतिभावान आहे.
न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांचा दोन वर्षांचा कार्यकाळ संपत आहे
CJI चंद्रचूड यांनी 9 नोव्हेंबर 2022 रोजी पदभार स्वीकारला. दोन वर्षांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर त्यांनी आज आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. आदल्या दिवशी संध्याकाळी रजिस्ट्रार ज्युडिशिअल सोबतच्या एका हलक्याफुलक्या क्षणाची आठवण करून देताना ते म्हणाले, “शुक्रवारी दुपारी 2 वाजता या कोर्टात कोणी असेल की नाही याबद्दल मला आश्चर्य वाटले. किंवा मी स्क्रीनवर स्वतःला पाहीन. तेव्हा मी तरुण होतो आणि कोर्ट क्राफ्ट कसे शिकायचे ते पाहतो आणि आम्ही जे काम करतो ते केस बनवू किंवा खंडित करू शकतो न्यायमूर्ती खन्ना यांच्यासारखी स्थिर आणि अत्यंत प्रतिष्ठित व्यक्ती पदभार स्वीकारेल तेव्हा मी कोर्टातून बाहेर पडलो तेव्हा काही फरक पडणार नाही.
वकिलांनी न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांचे वर्णन रॉक स्टार, आकर्षक आणि देखणा न्यायाधीश असे केले. त्यांनी त्यांच्या संयम, तर्कशुद्ध आणि शांत व्यक्तिमत्त्वाची प्रशंसा केली.
मुख्य न्यायमूर्तीचे नामनिर्देशित न्यायमूर्ती संजीव खन्ना म्हणाले की, मला न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांच्या न्यायालयात हजर राहून काहीही बोलण्याची संधी मिळाली नाही. त्यांनी वंचित तरुण आणि गरजूंसाठी जे केले ते अतुलनीय आहे. याशिवाय त्यांनी माती कॅफे, महिला वकिलांसाठी बार रूम, सर्वोच्च न्यायालयाचे सुशोभीकरण अशी अनेक ऐतिहासिक कामे केली. समोसे त्यांचे आवडते. त्याची चव आम्हाला प्रत्येक सभेत मिळाली आहे पण ते स्वतः सभेत जेवत नाहीत.
आमचे मत संयमाने ऐकले: तुषार मेहता
औपचारिक खंडपीठात सॉलिसिटर जनरल तुषार मेहता म्हणाले, “तुमचे जाणे किती दुःखदायक आहे हे आम्हाला फक्त माहित आहे.” आपण काय मिळवले आणि काय गमावले हे तुमच्या दोन्ही मुलांना कधीच कळणार नाही. सरकारने अनेक खटले जिंकले आणि अनेक हरले, परंतु आमचे म्हणणे संयमाने ऐकण्यात आल्याचे आम्हाला समाधान आहे.
एका विलक्षण वडिलांचा असाधारण मुलगा: कपिल सिब्बल
सुप्रीम कोर्ट बार असोसिएशनचे (एससीबीए) अध्यक्ष कपिल सिब्बल म्हणाले, “तुम्ही एका असामान्य वडिलांचे असामान्य पुत्र आहात. सदैव हसतमुख डॉ चंद्रचूड, तुमचा चेहरा सदैव लक्षात राहील. न्यायाधीश म्हणून तुमची वागणूक अनुकरणीय होती. तुम्ही समुदायांपर्यंत पोहोचलात आणि त्यांना दाखवून दिले की त्यांचा आदर काय आहे. आपण संविधानाच्या मूल्यांशी बांधील आहोत.
आम्हाला आयपॅडच्या जवळ आणले: डॉ एएम सिंघवी
ज्येष्ठ वकील डॉ. ए.एम. सिंघवी म्हणाले, “गेल्या ४२ वर्षांत तुमची ऊर्जा आणखी वाढली आहे.” तुम्ही संयमाची मर्यादा ओलांडली आहे. आपण नेहमी वेळेच्या पलीकडे आमचे ऐकता. तंत्रज्ञान आणि न्यायालयांच्या आधुनिकीकरणासाठी तुम्ही खूप काही केले आहे जेवढे कोणी नाही. मी चालू असलेल्या कामावर (कॉरिडॉर एसी साठी) टीका केली होती आणि नंतर प्रशंसा केली होती. तुम्ही आम्हाला आयपॅडच्या जवळ आणले. तुम्ही अनेक घटनापीठांचे, 7 न्यायाधीश, 9 न्यायाधीशांचे अध्यक्षपद भूषवले आणि निकालपत्रे लिहिली.
अनेक दशकांपूर्वी न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या सहवासाची आठवण करून देताना माजी ॲटर्नी जनरल मुकुल रोहतगी म्हणाले, “जेव्हा मी दिल्लीत एएसजी होतो आणि चंद्रचूड मुंबईत एएसजी होतो, तेव्हा आम्ही अप्सरा पेन मार्टच्या मागे जेवायला जायचो. आशा आहे की, भविष्यातही आम्हाला तुमच्यासोबत जेवणाची संधी मिळत राहील.
सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश निवृत्तीनंतर कायद्याचा सराव करू शकत नाहीत
न्याय राखण्यासाठी आणि संविधानाचे रक्षण करण्यासाठी भारताच्या सरन्यायाधीशांची (CJI) भूमिका महत्त्वाची आहे. घटनेच्या कलम 124(7) नुसार, CJI आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या इतर न्यायाधीशांना त्यांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर कोणत्याही भारतीय न्यायालयात कायद्याचा सराव करण्यास मनाई आहे. हे निर्बंध महत्त्वाचे नैतिक विचार प्रतिबिंबित करते, हे सुनिश्चित करते की न्यायाधीश त्यांच्या कार्यकाळाच्या पुढेही निःपक्षपातीपणा राखतील.
सराव बंदीच्या मागे नैतिक आधार
निवृत्तीनंतर सरावावर बंदी घालण्याला भक्कम नैतिक आधार आहे, ज्याचा उद्देश न्यायव्यवस्थेच्या स्वातंत्र्यावर आणि अखंडतेवर जनतेचा विश्वास टिकवून ठेवणे हा आहे. न्यायव्यवस्था हा लोकशाहीचा आधारस्तंभ आहे आणि तिची विश्वासार्हता कथित आणि वास्तविक निःपक्षपातीपणावर अवलंबून असते. सेवेनंतर न्यायाधीशाला सराव करण्याची परवानगी दिल्याने त्याच्या कार्यकाळातील करिअर-आधारित निर्णयांबद्दल शंका निर्माण होऊ शकते.
वकिलीवरील बंदीची मुख्य कारणे
संघर्ष टाळणे: निवृत्तीनंतरच्या सरावावर मर्यादा घालून, न्यायव्यवस्था संभाव्य पूर्वाग्रहांमुळे निर्माण होणारे संघर्ष कमी करते.
न्यायिक प्रतिष्ठा राखणे: सेवानिवृत्तीनंतर कायद्याचा सराव केल्याने सर्वोच्च न्यायालयाच्या स्तरावर सेवा करणाऱ्यांचे हक्क आणि प्रतिष्ठेला हानी पोहोचू शकते.
अयोग्य प्रभाव रोखणे: सेवा देत असताना संवेदनशील माहितीचा प्रवेश नंतरच्या कायदेशीर प्रकरणांमध्ये वापरल्यास नैतिक चिंता वाढवू शकते.
